Pellet Çydamlylygy Indeksi (PDI) iýmit senagatynyň grelteleriň fiziki hili üçin standart ölçegidir. Standartlaşdyrylan synag enjamynda (Holmen pnewmatiki ýa-da Kanzas ştatynyň tumbling bankasy usuly) grelteleriň nusgasyny üýşürmek we bitewi galan grelteleriň göterimini hasaplamak arkaly ölçenýän PDI iýmitiň netijeliligine, haýwanlaryň öndürijiligine we müşderileriň kanagatlanmagyna gönüden-göni täsir edýär. Işlenilende dargaýan grelteler haýwanlaryň iýmit ýatagynda saýlaýan we ret edýän ownuk bölejikleri - iýmiti zaýalaýar, diri agramyň her kilogramynyň bahasyny ýokarlandyrýar we formula boýunça iýmit hünärmenleriniň işläp düzen iýmit birmeňzeşligini bozýar. Bu makala PDI-e täsir edýän faktorlary öwrenýär we kämilleşdirmek üçin amaly strategiýalary hödürleýär.
1. PDI-niň ykdysadyýeti
Pes hilli granulalar ölçäp boljak maliýe netijelerine getirýär:
- Iým galyndylary. Iým duralgasynda ret edilen jerimeler gönüden-göni iým ýitgisini aňladýar. Maldarçylyk iýmit meýdançalarynda, PDI 90% -den aşak düşende, asfalt däl ýollar arkaly köpçülikleýin daşamakda ýüze çykýan jerimeler getirilýän agramyň 5–15% -ine ýetip biler.
- Haýwanlaryň öndürijiliginiň peselmegi. Iýmitleri sortlaýan guşlar we haýwanlar kesgitlenen iýmitlenme görnüşinden tapawutlanýan yzygiderli däl iýmit iýýärler, bu bolsa ösüş tizligini we iýmiti konwertasiýa etmegiň netijeliligini peseldýär.
- Müşderileri saklamak. Integrasiýalaşdyrylan guşçylyk işlerini üpjün edýän täjirçilik iým zawodlary ýa-da garaşsyz maldarçylyk öndürijileri PDI şertnamalaýyn talaplardan pes bolanda şertnama jerimeleri we müşderileriň işden çykarylmagy bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar.
Gazagystanda geçirilen Hongýang mysalynda geçirilen gözleg bu gatnaşygy aýdyň suratlandyrdy: mal iýminiň PDI-si 88,7% -den 94,2% -e çenli ýokarlananda (5,5 göterimlik ösüş), gündelik iş kuwwaty 130-dan 178 tonna çenli ýokarlandy - bu 36,9% önümçilik ösüşini üpjün etdi, bu bolsa granulalaryň hiliniň hem gowulanmagyna getirdi [1].
2. Faktoryň agramy: PDI-e näme sebäp bolýar?
Senagat barlaglary granulalaryň çydamlylygyna täsir edýän bäş esasy faktoryň takmynan goşant agramyny kesgitledi:
Faktor: Iýmitiň formulasy (ingredientleriň baglanyş häsiýetleri). PDI-e takmynan goşant: 40%.
Faktor: Kondisionerleşdirme (bug, çyglylyk, temperatura, wagt). PDI-e takmynan goşant: 20%.
Faktor: Üýşürmek (bölejikleriň ululygynyň paýlanyşy). PDI-e takmynan goşant: 20%.
Faktor: Halka matanyň aýratynlyklary (sykyş gatnaşygy, deşik dizaýny). PDI-e takmynan goşant: 15%.
Faktor: Sowatmak we guratmak. PDI-e takmynan goşant: 5%.
Bu agramlyklar takmynan we ulanylyş üçin aýratyndyr, ýöne olar möhüm nokady görkezýär: PDI-niň üçden bir böleginden gowragy granula degirmeninde sazlanyp bilinýän parametrler - kondisionerlemek, üwemek we galyp aýratynlyklary bilen kesgitlenýär, bu bolsa PDI-ni öz proseslerini optimizirlemek isleýän degirmenler üçin gözegçilikde saklanýan ölçeg edýär.
3. Iýmitiň formulasy: 40% faktor
Formulalar PDI-e iň uly goşant goşýan ýeke-täk faktordyr, ýöne köplenç ol iň çäklendirilen bolýar - iýmit hünärmenleri granulalaryň çydamlylygyna däl-de, haýwanlaryň öndürijiligine we bahasyna görä formulalar düzýärler. Şeýle-de bolsa, iýmit çäklendirmeleriniň çäginde formulalaryň birnäçe düzedişleri PDI-ni gowulandyrýar:
Krahmalyň mazmuny. Kondisionerleşdirme we granulalaşdyrma wagtynda krahmalyň jelatinleşmesi esasy baglanyş mehanizmini üpjün edýär. Krahmalyň mukdary ýokary bolan formulalar (mekgejöwen, bugdaý, arpa), adatça, has gowy granula bolýar. 60% -den ýokary mekgejöwen düzümi bolan mekgejöwen esasyndaky formulalar, ýüzüni gatylaşdyrmazdan krahmalyň jelatinleşmesine mümkinçilik berýän pes basyş gatnaşyklaryndan (1:5 aralygynda) peýdalanýar [2].
Ýag/Ýag Goşulmasy. Ýag granulalar wagtynda sürtülme we galyp basyşyny azaldyp, ýaglaýjy serişde hökmünde hereket edýär. Granulalardan soň ýag ulanmak granulalaryň ýüzüni örtmek arkaly granulalaryň hilini gowulandyrsa-da, granulalardan öň pürede aşa köp ýag (3% -den ýokary) krahmal-belok baglanyşyna päsgel bermek arkaly PDI-ni ep-esli azaldýar. Amaly düzgün: mikserde 1–2% -den köp ýag goşmaň; granulalar ulanylandan soň galan ýagy ulanyň.
Belok çeşmeleri. Bugdaý glýuteni we käbir soýa ununyň fraksiýalary ýaly tebigy baglaýjy maddalar granulalar bilen işlemek prosesinde belogyň denaturasiýasy we özara baglanyşygy arkaly PDI-ni gowulandyrýar. Tersine, baglamaýan belok çeşmeleriniň (meselem, pagta ununyň) ýokary derejesi PDI-ni azaldyp biler.
Süýüm. Süýümiň ortaça derejesi (3–8%) gurluş matrisasyny üpjün etmek arkaly granulanyň hilini gowulandyrýar. Şeýle-de bolsa, süýümiň ýokary derejesi (10–12% -den ýokary) süýüm bölejikleri basyşa garşylyk görkezip, granulanyň gurluşynda gowşak nokatlary döredýändigi üçin PDI-ni peseldýär.
4. Şertlendirme: 20% faktor
Kondisionerleşdirme PDI-ni gowulandyrmak üçin iň dolandyryp bolýan ryçagdyr. Maksat, materialyň gabara girmezden öň krahmalyň jelatinleşmesini we belokyň plastikleşmesini işjeňleşdirýän birmeňzeş ýylylyk we çyglylyk siňmegine ýetmekdir.
Optimal şertlendirme parametrleri:
Iýmitiň görnüşi: Broýler iýmiti (mekgejöwen-soýa). Çyglylyk maksady: 15–17%. Temperatura maksady: 80–85°C. Saklamak wagty: 30–60 sekunt.
Iýmitlendirme görnüşi: Gatlakly iýmitlendirme. Çyglylyk maksady: 15–16%. Temperatura maksady: 75–80°C. Saklama wagty: 30–45 sekunt.
Iýmitiň görnüşi: Doňuz iými. Çyglylyk maksady: 15–17%. Temperatura maksady: 75–85°C. Saklamak wagty: 45–90 sekunt.
Iýmitiň görnüşi: Mallar üçin iým (ýokary süýümli). Çyglylyk maksady: 14–16%. Temperatura maksady: 70–80°C. Saklamak wagty: 60–120 sekunt.
Iýmitiň görnüşi: Suw iýmiti. Çyglylyk maksady: 16–18%. Temperatura maksady: 85–95°C. Saklama wagty: 90–180 sekunt.
Saklamak üçin has uzak wagt gerek bolsa, kondisioneriň deňligini ýokarlandyrýar. Saklamak möhletini 90–180 sekunt çenli uzaldýan iki wally ýa-da uzak möhletli kondisionerler, esasanam suwuň durnuklylygynyň möhüm bolan suw iýmitleri üçin PDI-e uly peýda getirýär.
Bug Hili. Doýgun bug (artykmaç çyglylyk goşýan çygly bug ýa-da ýeterlik ýylylygy geçirmeýän gyzgyn bug däl) möhümdir. Çygly bug deşikleriň sürtülmesini artdyrýar we PDI-ni azaldyp biler; gyzgyn bug pyureni ýeterlik bişirmeýär.
5. Üwütmek: 20% faktor
Bölejikleriň ululygynyň paýlanyşy granulalaryň hiline iki mehanizm arkaly täsir edýär: krahmal-belok baglanyşy üçin elýeterli ýer meýdany we gabartma deşigindäki bölejikleriň gaplanyş dykyzlygy.
Optimal bölejik ölçegi. Köp guş iýmitleri üçin ortaça geometrik bölejik diametri 600–800 mikron bolup, ol PDI we haýwanlaryň öndürijiliginiň iň gowy deňagramlylygyny üpjün edýär. Has inçe üwemek baglamak üçin elýeterli ýer meýdanyny artdyrýar, ýöne üwemek energiýasynyň çykdajylaryny artdyrýar. Has iri üwemek baglamak ukybyny peseldýär.
Birmeňzeşlik. Dar bölejik ölçegleriniň paýlanyşy belli bir nyşan ölçeginden has möhümdir. Giň paýlanyşlar üýtgeýän içki dykyzlygy bolan granulalary öndürýär we PDI-ni peseldýän gowşak nokatlary döredýär.
6. Halkaly gabar: 15% faktor
Halka şekili PDI-e üç parametr arkaly täsir edýär:
Sykyş gatnaşygy. Ýokary sykyş gatnaşyklary has gowy PDI bilen has berk granulalary öndürýär - belli bir derejä çenli. Mekgejöwen-soýa unundan taýýarlanan iýmit boýunça tejribe maglumatlary granulalaryň gatylygynyň 1:5-de 85N-den 1:8-de 170N-e çenli ýokarlanýandygyny, degişli inçelikleriň tizliginiň 12,3% -den 4,8% -e çenli azalandygyny görkezýär [2]. Şeýle-de bolsa, 1:7-den soň, gatylygyň artmagy azalýar, şol bir wagtyň özünde öndürijilik peselýär. PDI üçin optimal sykyş gatnaşygy öndürijilik talaplaryna deňleşdirilmelidir.
Ştamp Deşiginiň Ýagdaýy. Aşyndy ştamp deşikleri — aşyndy aşynma sebäpli ulalyp, gödekleşýär — pes PDI bolan granulalary öndürýär, sebäbi netijeli basyş gatnaşygy peselýär we ekstruziýa basyşy deňsiz bolýar. Söwda broýler iýmitleri boýunça geçirilen barlaglar ştamp ýagdaýynyň (täze we dikeldilen) täjirçilik iým zawodlarynda granulalaryň we ownuklaryň düzümine düýpli täsir edendigini görkezdi [3].
Matkap üçin deşik dizaýny. Garşylykly deşik girişleri materialyň mata akymyny gowulandyrýar, öňünden basyşy azaldýar we birmeňzeş granulalaryň emele gelmegine ýardam edýär. Ýeterlik derejede boşaldylmagy bolan (garşylykly deşik çuňlugy 2–3 mm) göni deşik dizaýnlary köp iýmitlendirme ulgamlary üçin standartdyr.
7. Mysaly öwrenmek: Gazagystanyň PDI-niň kämilleşdirilmegi
“Hongyang Kazakhstan” kompaniýasynda geçirilen tejribe bu ýörelgeleriň hakyky dünýädäki tassyklanmasyny üpjün edýär. Degirmen köne granula degirmenini (2012-nji ýylda gurnalan, halkaly galyplaryň ömri 600 sagada çenli azaldylan) täze “Hongyang SZLH” seriýaly enjam bilen çalşyrdy. Esasy konfigurasiýa çözgütleri aşakdakylary öz içine aldy:
- Ulanyş üçin aýratyn gysyş gatnaşyklary: mallaryň iýmiti üçin 1:9–1:10 (18–22% çig süýüm), goýunlaryň iýmiti üçin 1:7–1:8 (ýokary süýüm)
- HRC 58–60-a çenli wakuum berkidiji X46Cr13-ekwiwalent halkaly gabartma
- Şol bir derejeli legirlenen polatdan ýasalan gabat gelýän rolikli örtükler
- IE3 klasy ýokary netijeli motor
Sekiz aýlyk işden soňky netijeler:
Parametr: Maldarçylyk iýmiti PDI (%). Täzelenmeden öňki (2024): 88.7. Täzelenmeden soňky (2025–26): 94.2. Üýtgeşiklik: +5.5 pp.
Parametr: Goýun iýminiň PDI (%). Täzelenmeden öňki (2024): 89.1. Täzelenmeden soňky (2025–26): 93.8. Üýtgeşme: +4.7 pp.
Parametr: Maldarçylyk iýmitiniň öndürijiligi (t/s). Täzelenmeden öňki (2024): 6.2. Täzelenmeden soňky (2025–26): 8.5. Üýtgeşiklik: +37.1%.
Parametr: Energiýa sarp edilişi, mallar (kWh/t). Täzelenmeden öňki (2024): 16.8. Täzelenmeden soňky (2025–26): 14.3. Üýtgeşiklik: −14.9%.
Parametr: Halka matanyň hyzmat ediş möhleti (sagat). Täzelenmeden öňki (2024): 600. Täzelenmeden soňky (2025–26): 880. Üýtgeşiklik: +46.7%.
Çeşme: [1]
8. PDI-ni gowulandyrmak boýunça barlag sanawy
PDI ≥ 92% -e gönükdirilen iým zawodlary üçin (premium täjirçilik iýmleri üçin senagat standarty):
1. ✅ Formulýasiýany barlamak: krahmalyň mukdaryny, ýagyň goşulma wagtyny we tebigy baglaýjy maddalaryň goşulmasyny bahalandyrmak
2. ✅ Kondisioneriň bardygyny barlaň: bug hilini (doýgun, çygly däl), temperaturany (maksatly ýerden ±2°C) we saklanyş wagtyny barlaň.
3. ✅ Üwemegi tassyklaň: bölejikleriň ululygynyň paýlanyşyny (guş üçin maksat 600–800 μm) we deňligi ölçeň
4. ✅ Matanyň ýagdaýyny barlaň: deşikleriň diametrlerini ölçeň (15% -den köp ulalan bolsa, çalyşyň), ýüzüniň aşynmasyny/aýnalanmagyny barlaň
5. ✅ Sykyş gatnaşygyny barlaň: CR formulasyna gabat gelýändigini tassyklaň (ulanyş üçin ýörite maslahat üçin galyp öndüriji bilen maslahatlaşyň)
6. ✅ Rolik aralygyny barlaň: 0.1–0.3 mm saklaň, tutuş aýlawyň töwereginde deň boşlugy barlaň
7. ✅ Sowadyjynyň işini bahalaň: granulalaryň çykyş temperaturasynyň ≤ daşky gurşawyň +5°C, çyglylygyň ≤ 12.5% bolmagyny üpjün ediň.
Netije
PDI berlen iýmit formulasynyň üýtgewsiz häsiýeti däl. Formulasiýa granulalaryň çydamlylygyna takmynan 40% goşant goşsa-da, galan 60% - kondisionerlemek, üwemek, galyp aýratynlyklary we sowadyş - iýmit zawodynyň operatorlarynyň gözegçilik edýän sazlanyp bilýän parametrlerini görkezýär. Gazagystanyň mysaly bu faktorlar boýunça ulgamlaýyn optimizasiýanyň PDI-niň 5+ göterimlik gowulanmagyny üpjün edip biljekdigini, şol bir wagtyň özünde önümçilik kuwwatyny 37% artdyryp we energiýa sarp edilişini 15% azaldyp biljekdigini görkezýär. PDI bäsdeşlikli tapawutlandyryjy bolan zawodyrlar üçin, proses optimizasiýasyndan we ýokary hilli halkaly galyp saýlamagyndan alnan maýa goýumlarynyň girdejisi, adatça, ornaşdyrylandan soň birnäçe aýyň içinde dikeldilýär.
*Bu makala Ring Dies tehniki çeşmeleriniň seriýasynyň bir bölegidir.*
Ýerleşdirilen wagty: 2026-njy ýylyň 20-nji iýuny
